خدمات بازآفرینی شهری
بازآفرینی شهری مجموعهای از خدمات وسیع را در بر میگیرد:
۱. خدمات برنامهریزی و سیاستگذاری
- طراحی ساختار اجرایی از سطح ملی تا محله
- تعیین اهداف کلان و خرد در زمینه نوسازی شهری
- سیاستگذاری برای نوسازی مردمی و محرومیتزدایی
۲. خدمات آموزشی و توانمندسازی
- آموزش شهرداران، کارکنان شهرداری و حلقههای میانی
- آموزش رابطان و ساکنان محلات
- تولید محتوا و بستههای آموزشی و ترویجی
۳. خدمات اجرایی در محلات
- شناسایی و سازماندهی گروههای داوطلب
- تشکیل حلقههای میانی و شبکه رابطان محلی
- شناسایی متقاضیان نوسازی و ایجاد ارتباط با سازندگان
۴. خدمات نظارتی و پایشی
- پایش اقدامات نوسازی در محلات
- دریافت گزارشهای مستمر از رابطان و حلقههای میانی
- تحلیل مشکلات و اصلاح ساختارهای اجرایی
۵. خدمات پشتیبانی اجتماعی و شهرسازی
- تشویق مردم به نوسازی
- پیگیری بستههای تشویقی مالکان و سازندگان
- رفع موانع حقوقی، ثبتی و اجرایی
- ارائه پیشنهادهای مکتوب برای رونق ساختوساز
۶. خدمات ارتباطی و مشارکت مردمی
- ایجاد پیوند میان مردم و مدیریت شهری
- انتقال سیاستها، انتقادات و پیشنهادات
- سازماندهی شبکه مشارکت در نوسازی محلی
این خدمات، چارچوب کامل بازآفرینی شهری مبتنی بر مشارکت مردمی و مدیریت چندسطحی را تشکیل میدهند.
بازآفرینی شهری و نقش حلقههای میانی در نوسازی محلات؛ نگاهی به ساختار نوین احیای بافتهای فرسوده
بازآفرینی شهری در سالهای اخیر به یکی از مهمترین رویکردهای مدیریت شهری تبدیل شده است؛ رویکردی که هدف آن ارتقای کیفیت زندگی در محلات فرسوده، رفع محرومیت و ایجاد بستری مناسب برای مشارکت مردمی در نوسازی است. بر اساس گزارش رسمی منتشرشده، بیش از 166 هزار هکتار از مساحت شهرهای کشور را بافتهای ناکارآمد تشکیل میدهند و حدود ۲۰ میلیون نفر در این بافتها زندگی میکنند. از این میان، ۲.۷ میلیون واحد فرسوده و ناپایدار نیز در وضعیت خطر قرار دارند و هر لحظه احتمال تهدید جان ساکنان وجود دارد .
ضرورت بازآفرینی شهری؛ نجات جان و ارتقای کیفیت زندگی
ساکنان بسیاری از این بافتها در محلاتی زندگی میکنند که مشکلات کالبدی، ضعف خدمات شهری و ناپایداری سازهای در آنها مشهود است. افت کیفیت زندگی، نبود خدمات مناسب، خطرات ناشی از فرسودگی بناها و نبود امنیت کافی از جمله دلایلی هستند که بازآفرینی این فضاها را ضروری میسازند.
در همین راستا، دولت سیزدهم نوسازی سالانه ۲۰۰ هزار واحد مسکونی را بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی حوزه مسکن و شهرسازی تعیین کرده است .
شهرداریها؛ بازیگران کلیدی در بازآفرینی شهری
شهرداریها طبق قانون، مجری اصلی توسعه و نوسازی شهری هستند و در بازآفرینی شهری سه نقش محوری دارند:
- وظایف قانونی برای نوسازی محلات
- مسئولیت اجتماعی و انسانی در قبال ایمنی شهروندان
- نقش دبیرخانه ستاد بازآفرینی شهری در سطح شهرستان
فعالسازی شهرداریها علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی، برای شهر نیز مزایای مهمی ایجاد میکند؛ از جمله افزایش درآمد پایدار، کاهش خطرات جانی، زیباسازی فضاهای شهری و بهبود گردش مالی ساختوساز .
نیاز به ساختار یکپارچه؛ از سطح ملی تا زیرمحله
بازآفرینی شهری تنها با طرحهای کلان قابل اجرا نیست. این فرایند نیازمند ساختاری سلسلهمراتبی از سطح ملی تا سطح محلی است تا ارتباط عمودی (میان سطوح مختلف) و ارتباط افقی (میان نهادهای همسطح) برقرار شده و تصمیمات بهصورت دقیق در محلات اجرا شود. به همین منظور، ساختار جدیدی با عنوان «حلقههای میانی» طراحی و اجرا شده است .
حلقههای میانی چیست؟
«حلقههای میانی» گروهی از افراد داوطلب، متخصص و آشنا با محلات هستند که میان مردم و نهادهای دولتی نقش واسطه را بازی میکنند. این افراد بهصورت داوطلبانه برای:
- انتقال سیاستهای نوسازی به محلات
- جمعآوری اطلاعات میدانی
- پیگیری مشکلات و موانع ساکنان
- تشویق مردم به نوسازی
- سازماندهی رابطان محلی
فعالیت میکنند و عملاً موتور محرک نوسازی مردمی به شمار میآیند .
رابطان یا شهرداران کوچه چه کسانی هستند؟
رابطان، ساکنان مورد اعتماد هر کوچه و محلهاند که وظیفه دارند:
- مسائل همسایگان را پیگیری کنند
- اطلاعات نوسازی را جمعآوری و در سامانه ثبت کنند
- مردم را برای نوسازی تشویق کنند
- مشکلات و نظرات مردم را به حلقههای میانی منتقل نمایند .
ساختار سلسلهمراتبی بازآفرینی شهری
بر اساس سند ارائهشده، فرآیند بازآفرینی در چهار سطح دنبال میشود:
۱. سطح ملی
- سیاستگذاری کلان
- تهیه محتواهای آموزشی برای سطوح مختلف
- نظارت بر اقدامات ادارات راه و شهرسازی
- پایش روند فعالیتها و اصلاح ساختار در صورت نیاز
۲. سطح استانی
- رایزنی با دستگاههای همکار
- شناسایی بخشهای مرتبط در شهرداریها
- آموزش شهرداران
- تحلیل و گزارش اقدامات در سطح استان
۳. سطح شهری
- شناسایی گروههای داوطلب برای تشکیل حلقههای میانی
- ارائه آموزشهای لازم
- برگزاری جلسات دورهای
- مدیریت مستقیم عملیات بازآفرینی در محلات
- ارسال گزارشها به سطح استانی
۴. سطح محله و زیرمحله
این سطح شامل:
- حلقههای میانی
- رابطان / شهرداران کوچه
وظایف کلیدی این سطح شامل:
- آموزش و سازماندهی رابطان
- تشویق ساکنان به نوسازی
- پیگیری بستههای تشویقی
- تکمیل اطلاعات سامانهها
- شناسایی مشکلات و ارائه پیشنهادهای اصلاحی
- ارتباط میان سازندگان و مالکان جهت نوسازی یا تجمیع
سازوکار تشکیل حلقههای میانی
شهرداریها موظفاند حلقههای میانی را بر اساس یکی از روشهای زیر تشکیل دهند:
- بهرهگیری از ظرفیتهای درون شهرداری (دفاتر خدمات نوسازی و…)
- استفاده از گروههای فعال محلی (بسیج، خانه احسان، گروههای جهادی و…)
- فراخوان عمومی و دعوت از داوطلبان در صورت نبود گروه فعال
حتی یک فرد مستعد میتواند پایه تشکیل یک حلقه میانی باشد .
جمعبندی
بازآفرینی شهری تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه برنامهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و کالبدی است که با مشارکت فعال مردم به نتیجه میرسد.
حلقههای میانی بهعنوان حلقه اتصال مردم و دولت، مهمترین ابزار اجرای این سیاست محسوب میشوند. با شکلگیری شبکهای از رابطان در کوچهها و محلات، امکان اجرای یک برنامه واقعی نوسازی مردمی فراهم شده و شهرها به سمت ایمنی بیشتر، زیستپذیری بالاتر و توسعه پایدار حرکت خواهند کرد.